”Men kan niet rechtvaardig zijn wanneer men niet menselijk is.”
~ Vauvenargues, Frans filosoof (1715-1747)
Het hieronder geschreven stuk is, hoewel anders opgeschreven, gebaseerd op de problematiek zoals die geschetst wordt in de volgende artikelen:
Het geloof in de Rechtvaardige Wereld
Auteur: J. Beijk (1986)
Eigen schuld, dikke bult? Over de neiging het slachtoffer verantwoordelijk te stellen voor zijn/haar lot
Auteur: Jan van Dijk
Hoewel al redelijk oude artikelen, acht ik het beschreven mechanisme nog zeer relevant en veelvoorkomend. Ik zal hieronder op een persoonlijke wijze de theorie uiteenzetten. Vervolgens zal ik uitleggen hoe dit ongeveer te werk gaat bij mobbing en pesten, een analogie leggen. Daarna zal ik wat links geven met voorbeelden uit het nieuws die de theorie bevestigen.
Hoe werken de schema’s in ons hoofd?
Die Rechtvaardige Wereld is eigenlijk niets anders dan een ingeprent schema. Want wat is realiteit? Vertekenen we dat niet gewoon door al die schema’s in ons hoofd, die haast vereist lijken in een wereld waarin het systeem het altijd wint van het individu? En uiteindelijk gaat het alleen maar om het dienen van persoonlijke belangen. Door die schema’s wordt van alles gezien en gehoord, wat er niet is of wat niet gezegd wordt. Of andersom wordt het aanwezige of gezegde bizar genoeg niet waargenomen, omdat zij niet aanwezig zijn in de stereotypering die het schema met zich meebrengt. Het zou wel kunnen dat dit onbewust wel in het herziene schema wordt opgenomen. Van heel basaal worden zij gecompliceerd en moeilijk te ondermijnen. En ze zitten in een netwerk, die schema’s. Een waarneming is voor iedereen anders, en het is de geschiedenis van gebeurtenissen en eerdere waarnemingen die de grondslag daarvoor vormt. Sommige mensen volgen blindelings andermans realiteit, uit veiligheid. Die personen verdrukken hun eigen realiteit. Realiteit lijkt me niets absoluuts, eerder iets dat alleen als relatief ten opzichte van andermans realiteit gezien kan worden, en waarvan hoogstens overeenkomsten en verschillen benoemd kunnen worden.
In een individueel belang kunnen die schema’s handig zijn voor de verwerking van informatie. Herkenning, herinnering, begrip. Misschien wordt er anders weinig waargenomen, als die schema’s er niet zouden zijn. Waarom is de theorie, alsmede ik, dan toch kritisch? Omdat er ook een keerzijde is aan die schema’s. U denkt vast dat het fijn is om schema’s te hebben, die informatie makkelijker te verwerken maken. Wanneer het doorslaat kan het niet alleen overgaan op hokjesdenken, maar op meer. Dat ga ik nu beschrijven.
Schema’s zijn handig voor de interpretatie van al die gebeurtenissen en waarnemingen, maar ze vertekenen ze ook. Want je voegt misschien wel informatie toe, die eigenlijk ontbreekt, maar wel in het schema zit, of protocol. Dan ontstaat verwarring, want de herinnering kan het werkelijk gebeurde en het toegevoegde niet meer uit elkaar halen. Daar komt nog bij dat de ervaringen die een schema vormen niet allemaal los herinnerd kunnen worden. En het gebeurt ook meestal onbewust, hoewel de schema’s wel tot gevoelens of handelingen kunnen leiden.
Wat gebeurt er in het schema van De Rechtvaardige Wereld?
We hebben in de loop van onze ontwikkeling verwachtingen, normen, waarden opgebouwd van wat rechtvaardig is, wat juist is, wat eerlijk is. Dat gevoel is subjectief, maar we streven er allemaal naar om in onze naaste omgeving verhoudingen te scheppen die aan dat rechtvaardigheidsgevoel voldoen. En als iemand uit die omgeving in die definitie iets onrechtvaardigs wordt aangedaan, dan raken we verontwaardigd. Is niks mis mee, denkt u? De consequenties voor degenen die zoiets is overkomen, kunnen echter heel bizar zijn. Dat geloof in die Rechtvaardige Wereld zorgt voor vertekeningen, en die vertekeningen kunnen zo vaak juist het onrecht in stand houden. Die thematiek is in een rechtsstaat diep geworteld. Rechtvaardigheid, vergelding. Het is haast een soort folklore, waarin de goede het wint van de slechte. Naar subjectieve definitie, dat wel.
We groeien op volgens het principe van loon naar werken, en vals spelen, dus afwijken van de geldige regeltjes en wetten, wordt afgestraft. We vertrouwen erop dat investeringen op lange termijn steevast rendement opleveren, bereikt door het te verdienen. Meer en meer van iemands handelen gaat hieronder vallen, en uiteindelijk is zijn of haar hele leven vol met loon naar werken.
Veel religies en stromingen daarbinnen schrijven precies voor hoe het Heilige Boek geïnterpreteerd dient te worden. Die interpretatie staat niet letterlijk in het Boek, maar is eigenlijk subjectief. En toch zal men daar dan naar moeten leven. Natuurlijk is er discussie voor degenen die graag over interpretaties nadenken, maar de grote, subjectieve lijn blijft gehandhaafd. Men heeft zich aan te passen aan de voor hen juiste definitie van loon naar werken, waarbij een God voor de beloning zorgt. Op de Dag des Oordeels moet men zich laten wegen. Of men wel voldoende naar voorgeschreven interpretaties geleefd heeft. God is een good guy, voor degenen die hem eren.
Dat schema van De Rechtvaardige Wereld zegt ook, dat aanwijzingen van investeringen die niet zijn beloond, gevaarlijk en bedreigend zijn, en zo snel mogelijk moeten worden weggewerkt. Is uw gunstige lot nog wel gegarandeerd als een van uw naasten onverdiend moet lijden? Of worden daardoor vooral uw eigen investeringen en het rendement daardoor in gevaar gebracht? De Rechtvaardige Wereld moet desondanks altijd gehandhaafd blijven. Ook voor anderen. Aanwijzingen voor onrecht worden in eerste instantie weggewerkt door een gedupeerde een genoegdoening te geven. Een genoegdoening voor geleden onrechtvaardigheid.
Dat zou goed kunnen klinken, totdat men niet in staat is die genoegdoening te bieden. Ook in de huidige rechtsstaat doet men eigenlijk weinig om die gedupeerde ook maar iets te compenseren. Straffen van de dader is lang niet altijd afdoende, als dat al gebeurt. Dat de dader de schuldige wordt is namelijk niet altijd vanzelfsprekend. Als men het slachtoffer niet voldoende genoegdoening kan bieden, zal er verondersteld worden dat deze iets heeft uitgelokt waardoor hij hetgeen hem is overkomen verdiende. De Rechtvaardige Wereld is dan hersteld en de bedreiging voor anderen is opgeheven, die kunnen rustig verder. Maar is dat echt zo rechtvaardig? Als men niet genoeg wil doen, of niet genoeg kan doen, dan krijgt de gedupeerde de schuld. En vaak wil men niets doen: dat is gemakkelijker en bespaart zo veel werk, en geld, en wat levert het anders ook op voor degenen die hierin ook maar willen investeren? Nee, de misdeelde heeft dan gelijk slechte karaktertrekken, en die vereisen aanpassing, berusting in het lot, of anders uitsluiting. Omdat het alleen dan in het schema past. Nee, gedupeerden moeten eigenschappen toebedeeld krijgen, waardoor ze hun behandeling vast en zeker hebben verdiend. Daarnaast hebben ze vaak geen mogelijkheid of kans om te vergelden, hoewel zij zeker niet zwakker zijn, maar degenen die juist zwak zijn in dergelijke situaties, hebben het systeem vaak met zich mee. En de gedupeerde de schuld geven heeft ook het voordeel dat je niet hoeft te denken dat je fouten maakt. Waar is het inlevingsvermogen dan gebleven? Waar is die bochtenwringerij voor nodig? Om de eigen Rechtvaardige Wereld koste wat kost tegen inbreuken te beschermen.
Het uitsluiten van de gedupeerde gaat gepaard met sympathie voor de winnaar, want die gedupeerde is in een nog minder benijdenswaardige positie geschoven. Hij of zij wordt wanhopig, probeert het lot te verklaren, moet een slecht zelfgevoel herstellen. En dat in een situatie waarin de buitenwereld weinig of geen sympathie heeft. Wat is dan nog Rechtvaardig?
Ziet u, hoe belangrijk het is, om gedupeerden een genoegdoening te geven? Het is vrijwel onmogelijk om dit psychologische mechanisme uit te bannen. Dan kan het maar beter voorkomen dan genezen worden wanneer zulke situaties zich voordoen, die het schema activeren, waardoor er met alle vervelende gevolgen van dien in die mate in hokjes gedacht wordt.
Bij het strafrecht moet je het vaak niet zoeken. Daar gaat men in veel gevallen voorbij aan de problemen van slachtoffers. Zo af en toe krijgen ze een schadevergoeding en dat is het dan. Dat alleen in een situatie waarin het probleem of delen daarvan erkend en niet ontkend worden. Maar ook in de psychiatrie, criminologie en de psychologie kan het aanwezig zijn. Zelfs liefdadigheidsinstellingen zinspelen op die angst op confrontatie met slachtoffers. Zij vragen soms geld in ruil voor postertjes, flyers of postzegeltjes. Degene die geld geeft krijgt dan de keuze voor een ander motief dan medeleven, omdat dat soms zo moeilijk blijkt te zijn, en omdat het anders zou erkennen dat De Rechtvaardige Wereld een illusie is.
Ondertussen is de menselijke maat zoek. Ondertussen is het ieder voor zich. Het doelwit is niets menselijks meer. Het is een geval, een casus, een dossier.
Het volledige originele artikel ontvangen? Mail mobblogmail@yahoo.com
Wat gebeurt er dikwijls met mobbing-gedupeerden, of doelwitten van pesterijen?
Een sterke analogie met het schema van De Rechtvaardige Wereld kan waargenomen worden bij veel mensen die doelwit zijn geworden van pesterijen en mobbing. Problemen die doorgaans nog niet geheel erkend, dan wel doorgrond zijn.
In het schema van de Rechtvaardige Wereld wordt niet zomaar gepest. Dat zou betekenen dat iemand bewust andermans leven zuur probeert te maken. En dat vindt natuurlijk vrijwel niemand rechtvaardig als het op deze wijze op de man af wordt gevraagd. Diegenen beroepen zich op hun normen en waarden die ze in de loop van hun leven hebben opgebouwd, over wat eerlijk is. En de rest? De rest is, naar hun interpretatie, slechts praten, kantoorhumor, en dergelijke. Niet iets wat het doelwit dwars zou moeten zitten.
Toch worden er tal van mensen gepest. De daders doen deze mensen onrecht aan. Dat is voor veel mensen genoeg reden tot verontwaardiging. De dader moet terechtgewezen worden. Maar, de dader wil niet gaan denken iets fout te doen, natuurlijk, want dan raakt hij zelf in diskrediet. En de omstanders die hebben gezien dat het doelwit onrecht is aangedaan, weten dat ze de dader(s) eigenlijk terecht moeten wijzen. Maar doen dat meestal niet. Want dat is voor zichzelf het minst veilig. Dat is een bedreiging voor hun eigen principe van loon naar werken. Ze zijn er van overtuigd dat ze het al helemaal niet verdienen om ook zo te lijden als het doelwit, ondanks een hoge arbeidsproductiviteit of loyaliteit.
Het doelwit gaat twijfelen: waarom moet mij dit nou overkomen? Ik kreeg pas toch nog zulke positieve evaluaties? Waarom die ommekeer? Komt het door de veranderde structuur, door.., door..? Of.. door mij? Wat is het dan? Is dit mijn verdiende loon naar werken, want werk ik toch nog niet hard of goed genoeg?
Onder de omstanders, zij die tussen dader(s) en doelwit(ten) instaan, ontstaat steeds meer onrust, waardoor al helemaal geen genoegdoening meer geboden zal worden ten aanzien van het doelwit: is ons eigen gunstige lot nog wel gegarandeerd, nu deze collega van ons zo buitenproportioneel moet lijden? Bevinden wij ons nu niet in de gevarenzone? Nee, daar moeten we vooral niet in komen. De kans om niet zelf in gevaar te komen, is het grootst, wanneer we ons afzijdig houden. Dan grijpt hij die ene collega van ons, maar onszelf niet. We hebben erover nagedacht om het het doelwit te gaan praten. En met de dader. Om hem genoegdoening te geven voor het geleden onrecht. Maar waarschijnlijk is het rendement daarvan te laag en werkt het op niets uit. Afzijdigheid is voor ons eigen welzijn het veiligst.
Er ontstaat onbegrip: tsja, waarom pakt hij nou uitgerekend die ene collega? Kom op, het is ook wel een non-assertieve zwakkeling. Hij moet het wel uitgelokt hebben. Moet je kijken hoe hij reageert! Wij kunnen niks meer voor hem betekenen. Het bespaart onszelf risico’s en het bespaart ons moeite. En ja, met die karaktereigenschappen van hem, kom op, dan heeft hij het vast wel verdiend, want zo kan hij het natuurlijk nooit meer goed krijgen. Daar is hij te zwak voor. Zulke mensen hoeven we niet in ons systeem, en hoeven ook geen mededogen te verwachten.
Ondertussen maakt niemand fouten behalve het doelwit: Wij maken geen fouten. Daarom worden wij niet gepest. Dat is ons loon naar werken. Wij hebben onze goede behandeling verdiend. Hij niet. Dus nee, wij zijn zeker niet onrechtvaardig. Maar hij, hij heeft het verdiend.
De dader wordt een winnaar, het doelwit des te minder benijdenswaardig: Het was toch eigenlijk wel goed uitgepakt om hem eens flink op zijn plek te zetten. Dat had hij nodig. Wij zouden dat niet zo gauw durven, maar hij heeft het lef gehad om dat te doen. En nu we het zo achteraf bekijken, was het niet verkeerd, nee. Niet verwonderlijk dat we hem na zijn ziekmelden ook niet meer mochten contacteren. Dan kan hij beter nadenken over hoe echte mensen zich redden in deze wereld. Joh, ik was nog wel eens jaloers op zijn arbeidsdiscipline, maar moet je hem nou zien, nee, daar zou ik niet mee willen ruilen.
De secundaire victimisatie zet zich in gang: Dit maakt het doelwit des te wanhopiger, en deze probeert het lot te verklaren in deze situatie waarin de mensen om hem heen, eerst zijn collega’s, geen sympathie voor zijn situatie hebben. Hij meldt zich ziek. Moet naar de bedrijfsarts, is al bij P&O en bij de vertrouwenspersoon geweest. P&O zegt dat er niets van wat hem overkomen is staat in het dossier, wel zijn ze bekend met zijn slechte evaluaties. Dat zal niet zomaar zijn, want dat is niet met het schema van de Rechtvaardige Wereld te meten. De vertrouwenspersoon denkt ook dat hij het heeft uitgelokt. De bedrijfsarts denkt dat hij zich aanstelt. Dat hij ziek is is niet aan de buitenkant te zien. Er zijn geen problemen met gewrichten, er zijn geen andere ernstige ziekten, nee, het zit tussen zijn oren. Hij stelt zich aan, in tegenstelling tot de ‘echte zieken’. Dit is een onderscheid dat ten onrechte wordt gemaakt, maar eigenlijk tracht te duiden op mensen met puur fysieke klachten, en mensen bij wie vooral de psychische gevolgen zich doen gelden. Het doelwit spant vervolgens een rechtszaak aan. De advocaat van de vakbond komt niet opdagen, immers probeert het doelwit met kwade bedoelingen het imago van het bedrijf te schaden, waar die andere tientallen, of honderden medewerkers uit de branche toch zo tevreden zijn? Het is maar een individu. En ons huidige rendement moet wel gehandhaafd blijven. De rechter oordeelt op grond van de stukken van P&O en de bedrijfsarts, die het bedrijf evenmin in diskrediet willen brengen, die niet onafhankelijk zijn, en daarenboven heeft P&O niets anders dan negatieve evaluaties aangedragen door niemand minder dan de dader.
Met alle gevolgen van dien: het doelwit komt alleen te staan. Krijgt een minimale ontslagvergoeding. Geen schadevergoeding, hij zou het immers zelf veroorzaakt hebben en het zit tussen zijn oren (blaming the victim). Ondervindt psychische en psychosomatische klachten. Heeft het maar zelf uit te zoeken met zichzelf en het gezin, voor wie het ook moeilijk te bevatten is.
De getalletjes in Nederland, als één van de grootste pestlanden in Europa, liegen er niet om. De gevolgen voor het doelwit ook niet. De financiële gevolgen voor bedrijven, die zo goede krachten zien vertrekken, ook niet. Waarom compenseren we het doelwit dan niet? Of, waarom voorkomen we het dan niet? En, wat is dat nou nog, die rechtvaardigheid?
De liefdadigheidsinstellingen en toebedelers van keurmerken weten zich er wel raad mee. En zelfs zonder zelf geconfronteerd te hoeven worden met de doelwitten. Ze bieden postertjes of keurmerken aan, in ruil voor geld of door hen gestelde doelen. Eenmaal toebedeeld is het goed, dan hoeft er ook niet meer gecontroleerd te worden. Want dan zijn problemen omtrent pesten en mobbing erkend door middel van het motief geld, of termijndoelen voor het keurmerk. En daardoor hoeft De Rechtvaardige Wereld geen illusie te worden. Onterecht.
Wat voorbeelden
Bekijk ook even de volgende kwesties, met het mechanisme van De Rechtvaardige Wereld in het achterhoofd. De problematiek is anders, maar het mechanisme komt overeen:
Medisch Spectrum Twente was nalatig
Bron: NOS
Medisch Spectrum Twente (MST) heeft patiënten van de niet-functionerende neuroloog Jansen jarenlang aan hun lot overgelaten.
Dader: neuroloog
Doelwit: patiënten
Middenpartij: commissie van het ziekenhuis
Hoe kan dat: het kost veel geld, te veel moeite, om al de eerdere slachtoffers te compenseren, maar we weten dat er gedupeerden zijn. De moeite zal ons financieel niet lonen. Misschien willen we het wel voorkomen in het vervolg, hoewel betrokken neuroloog reeds weg is.
Vermist meisje lang ten onrechte in gesloten jeugdinrichting
Bron: Joop.nl
Door moeder verzonnen loverboys klakkeloos door jeugdzorg geslikt
Dader: moeder
Doelwit: dochter (17 jaar)
Middenpartij: Jeugdzorg, raad voor Kinderbescherming, diverse rechters
Hoe kan dat: Beeldvorming (schema’s!), schema van een rechtvaardige wereld, en wie is de geloofwaardigste, moeder of dochter?
Uiteindelijk opgekomen voor dochter: een chef zedenzaken, een andere kinderrechter
Citaat uit het artikel: ‘Er hoeft maar iemand iets te roepen. Er hoeven maar mensen iets te vinden en die mening vooral maar heel vaak herhalen en heel vaak ergens neer te leggen en dan ontstaat al heel snel een beeld.’
Een aanrader is om ook eens naar de reacties onder het artikel te kijken.
Het volledige originele artikel ontvangen? Mail mobblogmail@yahoo.com